Sportvoeding en diabetes

Lichamelijke activiteit is een van de grondslagen van de behandeling van diabetes mellitus, en veel mensen met diabetes trainen regelmatig, ook in krachtsporten. Logischerwijs rijst de vraag: mogen zij eiwit, gainers, creatine en pre-workoutcomplexen? De redactie zet uiteen wat klinische richtlijnen en onderzoeken zeggen, welke producten bijzondere voorzichtigheid vereisen en waarom je elk supplement in de context van de behandeling moet bekijken.

Training en diabetes: het algemene beeld

De American Diabetes Association (Colberg et al., 2016) beveelt volwassenen met diabetes aan aerobe en krachtbelasting te combineren. Krachttraining verhoogt de gevoeligheid voor insuline, vergroot de spiermassa — het belangrijkste «depot» voor het gebruik van glucose — en verbetert de glykemische controle. Het feit van trainen op zich is voor iemand met diabetes dus eerder een pluspunt dan een risico.

Tegelijk verschillen diabetes type 1 en type 2 aanzienlijk vanuit het oogpunt van de voeding rond de training. Bij diabetes type 1 produceert het lichaam geen insuline, en de persoon dient die van buitenaf toe, daarom is het belangrijkste probleem de insulinedosis, de koolhydraten en de belasting synchroniseren om zowel hypo- als hyperglykemie te vermijden. De consensus over lichamelijke belasting bij diabetes type 1 (Riddell et al., 2017) beschrijft deze scenario’s uitvoerig.

Bij diabetes type 2 is het belangrijkste probleem insulineresistentie, en verschuift de nadruk naar controle van het lichaamsgewicht, de totale koolhydraatinname en de cardiovasculaire risicofactoren. Het risico op hypoglykemie hangt hier af van de behandeling: het is laag bij metformine, maar aanzienlijk bij insuline en sulfonylureumderivaten.

Daarom kan een en hetzelfde supplement voor de ene persoon met diabetes neutraal zijn en voor de andere een aanpassing van de behandeling vereisen. Geen enkel advies over sportvoeding vervangt een individueel plan dat met een endocrinoloog is afgestemd.

Eiwit: neutraal of nuttig

Eiwit verhoogt de glucosespiegel in het bloed minimaal vergeleken met koolhydraten, daarom passen eiwitshakes zonder toegevoegde suiker doorgaans goed in het dieet van iemand met diabetes. Ze helpen de eiwitbehoefte tijdens krachttraining te bereiken zonder een aanzienlijke koolhydraatbelasting.

Een interessant effect is beschreven voor wei-eiwit. In het gerandomiseerde onderzoek van Jakubowicz en collega’s (2014) verlaagde de inname van wei-eiwit vóór het ontbijt bij mensen met diabetes type 2 de glucosestijging na de maaltijd, waarschijnlijk door versterking van de secretie van insuline en incretines. Dit betekent niet dat eiwit een behandeling voor diabetes is, maar het laat zien dat eiwit een nuttig element van de voedingsstrategie kan zijn.

Tegelijk stimuleert wei-eiwit zelf de insulinesecretie. Voor iemand op insulinetherapie is dat een nuance om rekening mee te houden: grote porties eiwit kunnen na verloop van tijd de glykemie beïnvloeden, en sommige patiënten met diabetes type 1 merken een uitgestelde glucosestijging na grote eiwitmaaltijden.

Praktische aandachtspunten bij de keuze van eiwit:

• Kies producten zonder toegevoegde suiker en met een minimum aan koolhydraten per portie.
• Let op de volledige samenstelling: sommige «eiwitten» bevatten een aanzienlijke hoeveelheid maltodextrine.
• Houd rekening met de koolhydraten uit de vloeistof waarin je het eiwit oplost (melk, sap).
• Let bij diabetes type 2 en overgewicht op de totale calorische waarde.
• Stem bij nieraandoeningen de hoeveelheid eiwit af met de arts.

Koolhydraatproducten, gainers en zoetstoffen

Gainers en koolhydraatdranken zijn de meest problematische categorie voor mensen met diabetes. Een typische gainer bevat tientallen grammen snelle koolhydraten per portie, vooral maltodextrine met een hoge glykemische index. Voor iemand met diabetes type 2 en overgewicht heeft zo’n product doorgaans geen zin.

Tegelijk hebben koolhydraatproducten bij diabetes type 1 soms een duidelijke rol: voor de preventie en correctie van hypoglykemie tijdens langdurige trainingen. Sportgels en -dranken met een bekende hoeveelheid koolhydraten zijn juist daarom handig, omdat ze gemakkelijk te doseren zijn. De consensus van Riddell et al. (2017) beschouwt de inname van koolhydraten als een van de instrumenten om hypoglykemie tijdens de belasting te voorkomen.

Zoetstoffen als sucralose, stevia en acesulfaam-K zijn toegestaan en verhogen de glucose niet rechtstreeks. Polyolen (maltitol, sorbitol) worden deels opgenomen en kunnen een merkbare, hoewel geringere dan suiker, invloed op de glykemie hebben; maltitol is in dit opzicht het «merkbaarst». Erytritol beïnvloedt de glucose praktisch niet, maar grote hoeveelheden polyolen kunnen in het algemeen opgeblazenheid en diarree veroorzaken.

Repen met het opschrift «zonder suiker» bevatten vaak een aanzienlijke hoeveelheid koolhydraten in de vorm van zetmeel, vezels en polyolen. Daarom moet je afgaan op de totale koolhydraten in de voedingswaardetabel, en niet op het woord «sugar free» aan de voorkant.

Creatine, stimulerende middelen en «bloedglucoseverlagende» supplementen

Creatinemonohydraat is een van de best onderzochte supplementen, en het standpunt van de ISSN (Kreider et al., 2017) erkent het als veilig voor gezonde mensen in de aanbevolen doses. In het gerandomiseerde onderzoek van Gualano en collega’s (2011) verbeterde creatine in combinatie met training de indicatoren van de glykemische controle bij mensen met diabetes type 2. Bij diabetes met nierschade moet de beslissing over creatine echter door een arts worden genomen, want het verhoogt de creatininespiegel in de analyses en bemoeilijkt de beoordeling van de nierfunctie.

Pre-workoutcomplexen met hoge doses cafeïne en andere stimulerende middelen kunnen tijdelijk de glucosespiegel en de stresshormonen beïnvloeden, evenals de bloeddruk en het hartritme. Mensen met diabetes, die vaak bijkomende hypertensie of vaatschade hebben, moeten met zulke producten bijzonder voorzichtig zijn.

Een aparte categorie zijn supplementen die worden aangeprezen als «bloedglucoseverlagend»: chroom, kaneel, berberine, bittere kalebas (momordica), alfaliponzuur. De onderbouwing voor de meeste ervan is beperkt of tegenstrijdig. Het grootste gevaar is dat ze bij een reîl effect de werking van bloedglucoseverlagende middelen kunnen versterken en het risico op hypoglykemie kunnen verhogen.

Een nog slechter scenario is wanneer iemand de voorgeschreven behandeling laat vallen ten gunste van supplementen. Geen enkel voedingssupplement is een vervanging van metformine, insuline of andere middelen, en het zelfstandig staken van de therapie kan tot gevaarlijke hyperglykemie en complicaties leiden.

Veiligheid: hypoglykemie, nieren en controle

Het acuutste risico voor iemand met diabetes op insuline of sulfonylureum is hypoglykemie tijdens of na de training. Uitgestelde hypoglykemie kan zich vele uren na een intensieve belasting ontwikkelen, ook ’s nachts. Supplementen als «vetverbranders» en stimulerende middelen kunnen de vroege symptomen ervan maskeren — trillen, zweten, hartkloppingen.

De nieren zijn het tweede aandachtsgebied. Diabetes is een van de belangrijkste oorzaken van chronische nierziekte, en bij al bestaande nierschade vereist de hoeveelheid eiwit, kalium en fosfor in het dieet controle. Eiwitrijke diëten en sommige supplementen kunnen in dat geval ongewenst zijn; deze beslissingen worden genomen door een nefroloog of endocrinoloog.

Praktische stappen die de redactie verstandig acht voor iemand met diabetes die sportvoeding wil gebruiken:

1. Bespreek elk nieuw supplement met de endocrinoloog, vooral een «bloedglucoseverlagend» middel of stimulans.
2. Controleer de glucose vaker in de eerste weken na de introductie van een nieuw product.
3. Heb snelle koolhydraten bij je tijdens trainingen als je insuline of sulfonylureum gebruikt.
4. Controleer regelmatig de nierfunctie, de bloeddruk en het lipidenprofiel.

Conclusies van de redactie

Mensen met diabetes kunnen en moeten trainen, en een deel van de sportvoeding, in de eerste plaats eiwit zonder suiker, past uitstekend in hun dieet.

Gainers en stimulerende middelen vereisen voorzichtigheid, en «bloedglucoseverlagende» supplementen vereisen apart overleg met een arts vanwege het risico op hypoglykemie en wisselwerkingen.

De belangrijkste regel is elk supplement te beschouwen als onderdeel van het behandelplan, en niet als een losse beslissing.

We raden ook aan onze artikelen te lezen over sportvoeding bij nieraandoeningen, over hypertensie en sportvoeding en over gevaarlijke combinaties van supplementen en geneesmiddelen.

Literatuurlijst

1. Colberg SR, Sigal RJ, Yardley JE, et al. Physical activity/exercise and diabetes: a position statement of the American Diabetes Association. Diabetes Care. 2016;39(11):2065–2079.
2. Riddell MC, Gallen IW, Smart CE, et al. Exercise management in type 1 diabetes: a consensus statement. Lancet Diabetes Endocrinol. 2017;5(5):377–390.
3. Jakubowicz D, Froy O, Ahrén B, et al. Incretin, insulinotropic and glucose-lowering effects of whey protein pre-load in type 2 diabetes: a randomised clinical trial. Diabetologia. 2014;57(9):1807–1811.
4. Gualano B, de Salles Painelli V, Roschel H, et al. Creatine in type 2 diabetes: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Med Sci Sports Exerc. 2011;43(5):770–778.
5. Kreider RB, Kalman DS, Antonio J, et al. International Society of Sports Nutrition position stand: safety and efficacy of creatine supplementation in exercise, sport, and medicine. J Int Soc Sports Nutr. 2017;14:18.
6. American Diabetes Association. Standards of Care in Diabetes. Diabetes Care. (щорічне видання).